Iechyd yr Ymennydd

Annog gweithgareddau ysgogol gwybyddol trwy gydol oes i amddiffyn gwybyddiaeth. Dewch o hyd i weithgareddau rydych chi’n eu mwynhau sy’n herio’ch ymennydd a’u gwneud yn rheolaidd. Mae unrhyw beth sy’n ymgysylltu â’ch meddwl, yn prosesu gwybodaeth ac yn datblygu eich sgiliau meddwl yn dda i chi.

Osgoi gwrando ar synau uchel am gyfnodau hir, a gwisgwch amddiffyniad clustiau pan fo angen. Ceisiwch gael asesiad clyw blynyddol a defnyddio cymhorthion clyw yn rheolaidd os ydynt wedi’u hargymell. Mae eich risg o gael dementia yn cynyddu os ydych chi’n profi colli clyw ac nad ydych chi’n cymryd camau. Gofalwch am gymhorthion clyw trwy ddilyn canllawiau glanhau ac ailosod batris yn rheolaidd.

Mae’n bwysig bod yn ymwybodol o’ch colesterol, yn enwedig o ganol oed ymlaen. Gall ffactorau ffordd o fyw fel dilyn deiet iach, cytbwys ac ymarfer corff helpu gyda’ch colesterol. Trafodwch unrhyw bryderon gyda’ch meddyg teulu.

Os oes gennych hwyliau isel sy’n para pythefnos neu fwy, gallai fod yn arwydd o iselder. Gallwch wella hwyliau isel trwy wneud newidiadau bach yn eich bywyd, er enghraifft trwy siarad am eich teimladau â ffrind, aelod o’r teulu neu gwnselydd. Mae cymorth pellach ar gael os nad yw’r pethau rydych chi’n rhoi cynnig arnynt eich hun yn helpu – cyfeiriwch at feddyg teulu.

Annog defnyddio helmedau ac amddiffyniad pen mewn chwaraeon cyswllt ac ar feiciau. Lleihau amlygiad i wrthdrawiadau effaith uchel ac ymarfer penio mewn hyfforddiant chwaraeon. Osgoi cymryd rhan mewn chwaraeon yn syth ar ôl anaf trawmatig i’r ymennydd.

Anogwch weithgarwch corfforol. Dylai oedolion anelu at o leiaf 150 munud yr wythnos o weithgarwch cymedrol (a fydd yn cynyddu eich anadlu ond byddwch yn dal i allu siarad), 75 munud yr wythnos o weithgarwch egnïol (a fydd yn gwneud i chi anadlu’n gyflym a’i chael yn anodd siarad), neu gyfuniad o’r ddau. Dechreuwch yn araf a chynyddu’r gweithgarwch yn raddol – bydd 10 munud o weithgarwch ar y tro o fudd i’ch iechyd.

Mae diabetes math 2 yn gyflwr sy’n achosi i lefel siwgr gwaed (glwcos) person fynd yn rhy uchel a gall gynyddu’ch risg o gael dementia. Y newyddion da yw y gallwch leihau eich siawns o ddatblygu diabetes math 2. Os oes gennych ddiabetes math 2, gellir ei reoli trwy wneud newidiadau i ddewisiadau bwyd, bod yn egnïol a chynnal pwysau corff iach.

Gall rhoi’r gorau i smygu leihau eich risg o gael dementia. Gall mwg ail-law (a elwir weithiau’n smygu goddefol) hefyd gynyddu’r risg o ddementia yn ddiweddarach mewn bywyd. Rydych chi bedair gwaith yn fwy tebygol o roi’r gorau i smygu gan ddefnyddio Gwasanaeth Rhoi’r Gorau i Smygu’r GIG na phe byddech yn ceisio rhoi’r gorau iddi ar eich pen eich hun.

Mae’n bwysig bod yn ymwybodol o beth yw eich pwysedd gwaed trwy gael prawf pwysedd gwaed. Mae hyn yn arbennig o bwysig yng nghyfnod canol i hwyr eich bywyd. Dylid darparu cyngor ar newidiadau ffordd o fyw a all atal a lleihau pwysedd gwaed uchel (lleihau faint o halen rydych chi’n ei fwyta, lleihau siwgr ychwanegol, dilyn deiet iach, cyfyngu ar faint o alcohol a yfwch, colli pwysau os ydych dros bwysau, gwneud ymarfer corff yn rheolaidd, lleihau faint o gaffein a yfwch, rhoi’r gorau i smygu).  

Ceisiwch gynnal pwysau iach a thrin gordewdra cyn gynted â phosibl, a fydd hefyd yn helpu i atal diabetes. Y dull a ddefnyddir fwyaf i wirio a ydych chi’n bwysau iach yw trwy ddarganfod mynegai màs eich corff (BMI). Mae BMI yn mesur a ydych yn bwysau iach ar gyfer eich taldra. Gallwch ddefnyddio cyfrifiannell pwysau iach BMI y GIG i gyfrifo eich BMI. Gall colli pwysau fod yn heriol. Mae cymorth ar gael gan weithwyr iechyd proffesiynol hyfforddedig a all eich helpu i newid y ffordd rydych chi’n meddwl am fwyd a bwyta.

Cadwch faint o alcohol rydych chi’n ei yfed o fewn y terfynau a argymhellir o ddim mwy na 14 uned yr wythnos i ddynion a menywod – mae hynny tua potel a hanner o win neu chwe pheint o gwrw. Os ydych chi’n yfed cymaint â 14 uned yr wythnos, mae’n well lledaenu hyn yn gyfartal dros 3 diwrnod neu fwy gydag o leiaf 2 ddiwrnod di-alcohol yr wythnos.

Ceisiwch annog cyswllt cymdeithasol a chyfranogiad mewn gweithgareddau. Mae gweithgareddau cymdeithasol yn dda i’r ymennydd, mae hyn yn cynnwys rhyngweithio â phobl eraill ar-lein yn ogystal ag wyneb yn wyneb. Gall cael sgwrs gyda rhywun hefyd ymarfer ystod eang o’ch sgiliau meddyliol. Cyfeiriwch at grwpiau cymunedol.

Dylech leihau amlygiad i lygredd aer: ceisiwch gerdded, beicio, neu ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus lle bo modd, gwnewch ymarfer corff i ffwrdd o ffyrdd — mewn parciau neu yng nghefn gwlad, agorwch y ffenestr bob amser pan fyddwch chi’n defnyddio cynhyrchion glanhau cryf, awyrwch eich tŷ yn ystod y gaeaf i osgoi llwydni, ceisiwch osgoi llosgi canhwyllau, ffyn arogldarth neu losgwyr coed dan do, os ydych chi’n defnyddio llosgwr coed, ceisiwch sicrhau awyru da yn enwedig wrth ail-danio. Sicrhewch awyru da wrth goginio trwy agor ffenestri neu ddefnyddio ffan echdynnu.

Mae archwiliadau llygaid rheolaidd yn darparu asesiad o’ch golwg a gallant helpu i ganfod cyflyrau llygaid. Gellir trin llawer o gyflyrau llygaid os cânt eu canfod yn ddigon cynnar, felly peidiwch ag oedi cael eich llygaid wedi eu profi. Bydd ffordd iach o fyw, gan gynnwys deiet maethlon ac ymarfer corff rheolaidd, hefyd yn helpu’ch llygaid i gadw mor iach â phosibl. Argymhellir hefyd amddiffyn eich llygaid rhag yr haul pan fyddwch yn yr awyr agored.

Dylem anelu at wneud newidiadau cadarnhaol i ffordd o fyw yn gynharach i leihau ein risg (h.y. y cynharaf, y gorau) a cheisio cynnal y newidiadau cadarnhaol hyn trwy gydol ein bywyd (h.y. yr hiraf, y gorau)

Bydd cwisiau rheolaidd, suduko, croeseiriau, chwiliadau geiriau a gemau ac apiau hyfforddi’r ymennydd i gyd yn helpu i ysgogi’ch ymennydd a’i gadw’n iach.